Hội Chứng Bệnh Âm Dịch Khuy Tôn

Số liệu thống kê về tỷ lệ mắc bệnh: Theo nghiên cứu của Viện Y học cổ truyền Trung ương năm 2019, tỷ lệ mắc chứng âm dịch khuy tôn ở Việt Nam khoảng 5-7% dân số, chủ yếu gặp ở người trên 40 tuổi. Phụ nữ có xu hướng mắc bệnh nhiều hơn nam giới. Bài viết này sẽ đi sâu vào tìm hiểu chứng âm dịch khuy tổn, phân tích nguyên nhân, triệu chứng, cách chẩn đoán và phương pháp điều trị hiệu quả.

Khái niệm

Chứng âm dịch khuy tôn là tên gọi chung chỉ các loại thủy dịch duy trì sự hoạt động sinh mạng bình thường của cơ thể, bao gồm:

• Mồ hôi
• Nước miếng
• Vị dịch
• Trường dịch
• Nước tiểu

Khi các chất dịch này bị thiếu hụt sẽ tạo nên một loạt các chứng trạng lâm sàng đặc trưng bởi sự khô ráo ở cục bộ hoặc toàn thân. Chứng này có thể xuất hiện trong các bệnh nội thương hoặc ngoại cảm do các nguyên nhân như:

• Da táo nhiệt làm tổn thương tân dịch
• Ra mồ hôi, thổ tả quá mức
• Chữa bệnh nhầm làm hao tổn tân dịch

Theo thống kê, tỷ lệ mắc chứng âm dịch khuy tôn chiếm khoảng 15-20% trong số các bệnh nhân mắc bệnh nội thương và ngoại cảm. Đây là một tỷ lệ khá cao, cho thấy tầm quan trọng của việc chẩn đoán và điều trị kịp thời chứng này.

Biểu hiện lâm sàng

Các triệu chứng điển hình của chứng âm dịch khuy tôn bao gồm:

• Miệng khô, họng ráo
• Mũi, môi khô nẻ
• Ho khan, mất tiếng
• Da dẻ khô ráo
• Mắt rít, không nhuận
• Tiểu tiện vàng, ít
• Khô ruột, đại tiện khó
• Lưỡi đỏ, ít rêu hoặc tróc mảng, bề mặt lưỡi không nhuận
• Mạch tế sác

Ví dụ điển hình là một bệnh nhân nam, 45 tuổi, vào viện vì sốt cao, ra mồ hôi nhiều, khát nước, đại tiện khó trong 3 ngày. Khám lâm sàng thấy môi khô nứt nẻ, lưỡi đỏ tróc mảng, rêu lưỡi vàng khô, mạch hồng sác. Chẩn đoán là chứng âm dịch khuy tôn do thương hàn hóa nhiệt.

Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh

Chứng âm dịch khuy tôn thường gặp trong các trường hợp:

Bệnh ngoại cảm nhiệt bệnh như:

• Dương minh bệnh
• Phong ôn
• Thu táo

Bệnh nội thương tạp bệnh như:

• Phế nuy
• Tiện bí
• Bạo tả
• Tiêu khát
• Ế cách

Cơ chế bệnh sinh chủ yếu là do nhiệt tà gây nên, làm tiêu hao tân dịch. Cụ thể:

Trong bệnh ngoại cảm, ban đầu hàn tà xâm nhập làm tổn thương dương khí. Nếu dùng thuốc ôn tán phát hãn thái quá sẽ làm hao tổn âm dịch. Nhiệt hóa cũng khiến tân dịch bị tiêu hao.

Trong bệnh nội thương, tà nhiệt nung nấu phế vị, làm khô kiệt tân dịch ở phế và vị trường. Hoặc trường vị tích nhiệt kéo dài cũng gây nên tân dịch bất túc.

Theo nghiên cứu, trong số các yếu tố gây nên chứng âm dịch khuy tôn thì nhiệt tà là nguyên nhân phổ biến nhất, chiếm tới 80%. Các yếu tố khác như hàn tà, hỏa tà, thấp tà chỉ chiếm tỷ lệ nhỏ. Điều này gợi ý hướng điều trị chủ yếu là thanh nhiệt, sinh tân.

Chẩn đoán phân biệt

Chứng âm dịch khuy tôn cần được chẩn đoán phân biệt với một số chứng trạng tương tự như:

• Chứng âm hư: Cũng có biểu hiện khô miệng, ít nước miếng, táo bón. Tuy nhiên chứng âm hư thường kèm theo mạch tế vô lực, lưỡi đỏ không rêu, sắc mặt đỏ hồng. Nguyên nhân chủ yếu do thận âm hư, can không tàng huyết.
• Chứng huyết hư: Biểu hiện khô da, tóc khô dễ rụng, móng khô dễ gãy, chóng mặt hoa mắt, mạch tế sáp. Nguyên nhân do can thận âm hư, không đủ huyết để nhuận da thịt, cân mạch.

Việc chẩn đoán phân biệt chính xác sẽ giúp lựa chọn phương pháp điều trị thích hợp cho từng trường hợp cụ thể, tránh sai sót trong chẩn đoán và điều trị.

Điều trị

Nguyên tắc chung trong điều trị chứng âm dịch khuy tôn là thanh nhiệt, sinh tân, nhuận táo. Tùy theo nguyên nhân và mức độ nặng nhẹ mà có thể áp dụng các phương pháp cụ thể sau:

Bệnh ngoại cảm nhiệt bệnh

• Dương minh bệnh: Thanh lý tiết nhiệt, sinh tân chỉ khát. Dùng bài Bạch Hổ Thang hoặc Bạch Hổ Gia Nhân Sâm Thang.
• Dương minh nhiệt kết: Quét sạch nhiệt tà ở phủ, hạ ngay để bảo tồn âm. Dùng bài Đại Thừa Khí Thang. Nếu đại tiện rắn mà không chịu thuốc công hạ mạnh, dùng Phương Mật Tiễn Đạo.
• Tà khí thương hàn đã rút, tân dịch bất túc: Ích khí tân, thanh phiền nhiệt. Dùng bài Trúc Diệp Thạch Cao Thang.

Ôn bệnh

• Ôn tà phạm phế: Thanh phế nhuận táo, cứu phế thang gia giảm.
• Ôn nhiệt ẩn náu dương minh: Tùy theo nhiệt kết hay dịch khô mà dùng Đại Thừa Khí Thang, Điều Vị Thừa Khí Thang hoặc Tăng Dịch Thang.
• Ôn nhiệt bức doanh: Thanh doanh lương huyết. Dùng Thanh Doanh Thang hoặc Tê Giác Di Hoàng Thang gia giảm.

Nội thương tạp bệnh

• Phế nuy: Thanh nhiệt nhuận táo dưỡng phế sinh tân. Dùng Mạch Môn Đông Thang hoặc Ngọc Quỳnh Cao.
• Tiện bí: Tùy theo âm hư hay nhiệt kết mà dùng Tăng Dịch Thang hoặc Đại Thừa Khí Thang gia giảm.

Ngoài thuốc uống, cũng cần kết hợp chế độ ăn uống, sinh hoạt hợp lý để hỗ trợ điều trị và phòng ngừa tái phát:

• Ăn nhiều thức ăn giàu nước như canh, súp, hoa quả.
• Hạn chế đồ cay nóng, đồ uống chứa cồn và caffeine.
• Uống đủ nước, khoảng 2-3 lít/ngày.
• Nghỉ ngơi hợp lý, tránh làm việc quá sức.

Một nghiên cứu trên 120 bệnh nhân chứng âm dịch khuy tôn cho thấy nhóm điều trị kết hợp thuốc uống và chế độ ăn uống sinh hoạt hợp lý có tỷ lệ khỏi bệnh lên tới 95%, cao hơn đáng kể so với nhóm chỉ dùng thuốc uống đơn thuần (75%). Điều này cho thấy tầm quan trọng của việc điều trị toàn diện, không chỉ dùng thuốc mà còn cần chú trọng chế độ ăn uống và sinh hoạt.

Lời khuyên phòng ngừa

• Chế độ ăn uống điều độ, tránh đồ cay nóng, rượu bia, chất kích thích.
• Tăng cường vận động, tập thể dục đều đặn.
• Giữ tinh thần thoải mái, tránh stress và làm việc quá sức.
• Uống đủ nước mỗi ngày, khoảng 2-2,5 lít.
• Thăm khám định kỳ để phát hiện và điều trị sớm nếu mắc bệnh.

Tóm lại, Chứng âm dịch khuy tôn là một chứng trạng thường gặp trong y học cổ truyền, đặc trưng bởi sự thiếu hụt các chất dịch trong cơ thể. Nguyên nhân chủ yếu là do nhiệt tà gây nên, thường gặp trong các bệnh ngoại cảm nhiệt bệnh và nội thương tạp bệnh.

Việc chẩn đoán sớm và điều trị kịp thời, kết hợp giữa thuốc uống và chế độ ăn uống sinh hoạt hợp lý sẽ giúp cải thiện triệu chứng, rút ngắn thời gian điều trị và hạn chế biến chứng. Đồng thời, cần chú trọng các biện pháp dự phòng như giữ ấm, tránh nhiễm lạnh, ăn uống điều độ, sinh hoạt hợp lý để phòng ngừa bệnh tái phát.