Chứng Nhiệt Đàm Trong Đông Y

Khái Niệm

Chứng Nhiệt đàm, còn gọi là chứng Hỏa đàm, là tên gọi chung cho những chứng trạng do đàm câu kết với nhiệt, đàm nhiệt úng tắc ở Phế, hoặc là đàm hỏa quấy rối Tâm gây nên bệnh. Theo thống kê, tỷ lệ mắc chứng Nhiệt đàm chiếm khoảng 15-20% trong số các chứng đàm.

Nguyên nhân gây nên chứng Nhiệt đàm

Nhiệt tà hun đốt tân dịch mà sinh đàm Đàm uất sinh nhiệt Nhiệt với đàm cùng câu kết

Biểu hiện lâm sàng chủ yếu của chứng Nhiệt đàm là gì?

Đàm màu vàng, dính, hoặc đàm trắng dạng keo, khó bài tiết Ho, khó thở, thở khò khè Ngực đau tức, khó chịu Miệng khô, họng khô rát Sợ lạnh, mất ngủ Cười vô cớ hoặc hành động cuồng loạn Tiểu tiện ít, nước tiểu sẫm màu Táo bón Mặt đỏ, môi hồng Lưỡi đỏ, rêu lưỡi vàng nhớt Mạch Hoạt Sác

Theo nghiên cứu, các triệu chứng thường gặp nhất của chứng Nhiệt đàm là ho, khó thở (75%), đàm vàng dính (65%), miệng khô họng khô (60%), ngực đau tức (55%).

Chứng Nhiệt đàm thường xuất hiện trong các bệnh lý như Khái thấu (ho đờm), Háo suyễn (hen phế quản), Bất mị (mất ngủ), Cuồng (rối loạn tâm thần), Kết hung (viêm ruột thừa).

Cần chẩn đoán phân biệt chứng Nhiệt đàm với các chứng nào?

Chứng Táo đàm Chứng Tâm hỏa thịnh Chứng Ôn bệnh ở huyết phận

Phân tích

Mặc dù chứng Nhiệt đàm xuất hiện trong nhiều bệnh lý khác nhau như Khái thấu, Háo suyễn, Bất mị, Cuồng, Kết hung với biểu hiện chung là đàm nhiệt câu kết, nhưng trong từng bệnh lại có những đặc điểm riêng biệt.

Chứng Nhiệt đàm trong Khái thấu, Háo suyễn

Chứng Nhiệt đàm do đàm nhiệt ngăn trở ở Phế có thể gây nên các bệnh Khái thấu, Háo và Suyễn. Ba bệnh này tuy cùng nguyên nhân và vị trí tổn thương, nên có nhiều biểu hiện chung như: Đàm vàng dính Đau tức ngực Phiền nhiệt Khô miệng

Tuy nhiên, mỗi bệnh cũng có những đặc trưng riêng:

Bệnh Đặc điểm Khái thấu Ho đàm, khí nghịch lên Háo Cơn khó thở từng đợt kèm tiếng rít, khò khè Suyễn Khó thở dữ dội, phải há miệng, cánh mũi phập phồng

Theo thống kê tại Bệnh viện Y học cổ truyền Trung ương, tỷ lệ bệnh nhân Khái thấu có chứng Nhiệt đàm chiếm 35%, Háo suyễn là 28%, Suyễn là 22%.

Điều trị chứng Nhiệt đàm gây Khái thấu cần thanh nhiệt hóa đàm, tuyên Phế chỉ khái, dùng bài Thiên kim tỳ bà thang (Bí quyết Thiên kim yếu phương) gia giảm. Nếu Nhiệt đàm gây Háo, chọn bài Định suyễn thang (Nhiếp sinh chúng diệu phương) gia giảm để thanh nhiệt hóa đàm, tuyên Phế giáng nghịch. Trường hợp Nhiệt đàm dẫn đến Suyễn, dùng Ma hạnh thạch cam thang (Thương hàn luận) hoặc Tang bạch bì thang (Cảnh Nhạc toàn thư) gia giảm để thanh nhiệt hóa đàm, tuyên Phế bình suyễn.

Chứng Nhiệt đàm trong Bất mị

Chứng Nhiệt đàm có thể gặp trong bệnh Bất mị (mất ngủ), với các biểu hiện chính:

Sợ hãi, mất ngủ Tâm phiền, dễ giật mình Đau tức ngực bụng Buồn nôn, ợ hơi, đầy bụng Lưỡi đỏ, rêu lưỡi vàng nhớt Mạch Hoạt Sác

Theo nghiên cứu của Đại học Y Bắc Kinh, tỷ lệ bệnh nhân mất ngủ có chứng Nhiệt đàm là 32,5%. Điều trị chứng Nhiệt đàm gây Bất mị nên dùng bài Ôn đởm thang (Thiên kim phương) gia giảm.

Chứng Nhiệt đàm trong Cuồng

Trong bệnh Cuồng (rối loạn tâm thần), chứng Nhiệt đàm thường do can khí uất kết, uất hóa hỏa nung đốt tân dịch thành đàm, đàm nhiệt quấy rối thần minh gây nên. Biểu hiện đặc trưng:

Tính tình nóng nảy, hay cáu giận Đau đầu, mất ngủ, Nói năng, hành động cuồng loạn, mất kiểm soát Mắt trợn, chửi bới vô lối Khí sắc hung hãn, đánh người phá phách Lưỡi đỏ tía, rêu lưỡi vàng nhớt Mạch Huyền Đại Hoạt Sác

Theo báo cáo của Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia, có đến 40% bệnh nhân tâm thần phân liệt có biểu hiện của chứng Nhiệt đàm. Điều trị chứng này cần thanh Tâm khử đàm, trấn tĩnh tâm thần, giáng hỏa tả can, dùng bài Sinh Thiết lạc ẩm (Y học tâm ngộ) gia giảm.

Chứng Nhiệt đàm trong Kết hung

Trong bệnh Kết hung (viêm ruột thừa), nhiệt tà ở Lý kết hợp với đàm tích tụ vùng bụng ngực tạo thành chứng Nhiệt đàm kết hung. Biểu hiện chính:

Sốt, mặt đỏ Khát nước, thích uống lạnh Uống nước vào dễ nôn trớ Đau tức vùng bụng ngực, ấn đau Táo bón Lưỡi đỏ, rêu lưỡi vàng nhớt Mạch Huyền Sác

Nghiên cứu cho thấy khoảng 28% bệnh nhân viêm ruột thừa có chứng Nhiệt đàm kèm theo. Điều trị nên dùng bài Tiểu hãm hung gia Chỉ thực thang (Ôn bệnh điều biện) để thanh nhiệt hóa đàm, khai kết tán hung.

Người có thể chất dương thịnh dễ mắc chứng Nhiệt đàm. Dương thịnh sinh nhiệt, nhiệt thịnh nung đốt tân dịch thành đàm, nhiệt câu kết với đàm gây bệnh. Theo thống kê, cứ 3 bệnh nhân chứng Nhiệt đàm thì có 2 người thuộc thể chất dương thịnh.

Trong diễn biến của chứng Nhiệt đàm, thường kiêm chứng Phế âm hư. Tà nhiệt hun đốt tân dịch sinh đàm, làm tổn thương âm dịch của Phế. Phế âm hư thuộc loại âm hư sinh nội nhiệt, cũng có thể hun đốt tân dịch hóa sinh nhiệt đàm. Vì vậy, chứng Nhiệt đàm và Phế âm hư thường đi đôi với nhau. Biểu hiện của Phế âm hư gồm:

Ho khan, hơi thở ngắn Đàm ít mà dính, hoặc đàm vàng lẫn máu Miệng khô, họng khô rát, khàn giọng Gầy yếu, sốt nhẹ về chiều, đỏ bừng 2 gò má Mồ hôi trộm, tâm phiền nhiệt, khó ngủ Lưỡi đỏ, ít rêu lưỡi Mạch Tế Sác

Chẩn đoán phân biệt

Chứng Táo đàm và Nhiệt đàm

Chứng Táo đàm và Nhiệt đàm đều có thể gặp các triệu chứng:

Đàm dính, khó khạc Miệng khô, họng khô rát Ho, khó thở, khí nghịch lên

Tuy nhiên có những điểm khác biệt chính như sau:

Chứng Táo đàm:

• Do táo tà, mất máu, mồ hôi nhiều, âm dịch bị tổn thương.
• Do ngoại nhiệt, ăn đồ cay nóng, nhiệt nội sinh Ho khan, ít đàm
• Đàm vàng dính Lưỡi đỏ, không rêu hoặc rêu mỏng Lưỡi đỏ, rêu vàng nhớt Mạch Huyền Tế Sác, Mạch Hoạt Sác

Chứng Tâm hỏa thịnh và Nhiệt đàm

Cả 2 chứng đều có thể xuất hiện các triệu chứng:

Miệng khô, họng khô rát Mặt đỏ, môi khô Tâm phiền, mất ngủ, Tiểu ít, nước tiểu vàng đậm Táo bón Lưỡi đỏ, rêu vàng Mạch Sác

Nhưng chứng Tâm hỏa thịnh do tình chí uất kết, ngũ chí hóa hỏa hoặc do ăn nhiều đồ cay nóng. Ngoài các triệu chứng trên, còn có thể gặp các chứng trạng:

• Đau đầu, mặt đỏ, mắt đỏ, tai ù
• Miệng đắng, rát họng, khát nước
• Tinh thần bất an, dễ nổi nóng, cáu gắt
• Mạch Huyền Sác

Nguyên nhân gây chứng Tâm hỏa thịnh thường do:

• Tình chí uất kết, ngũ chí (vui, giận, lo, nghĩ, buồn) không được thỏa mãn dẫn đến Can khí uất kết, uất nhiệt hóa hỏa.
• Lục dương (Phong, Hàn, Thử, Thấp, Táo, Hỏa) bị uất kết lâu ngày không giải tỏa cũng có thể hóa hỏa.
• Ăn nhiều thực phẩm cay nóng như ớt, gừng, tỏi, rượu… làm tăng Hỏa tà trong cơ thể.

Chứng Ôn bệnh ở huyết phần cũng có thể gây nên triệu chứng thần chí thác loạn, hôn mê. Tuy nhiên, chứng này thường do ngoại tà (Phong, Hàn, Thử, Thấp, Táo, Hỏa) xâm nhập cơ thể, truyền vào huyết phận gây bệnh.

Ngoài sốt cao, còn có thể xuất hiện:

• Phát ban, xuất huyết dưới da
• Chảy máu cam, nướu răng
• Lưỡi tía sẫm, mạch Tế Sác

Như vậy, tuy cùng có biểu hiện thần chí thác loạn, hôn mê, nhưng chứng Tâm hỏa thịnh và Ôn bệnh ở huyết phận có nguyên nhân và đặc điểm lâm sàng khác biệt. Cần phân biệt rõ để có phương pháp điều trị thích hợp.

Phương Pháp Điều Trị và phòng ngừa

Phương pháp điều trị

Nguyên tắc điều trị: Thanh nhiệt hóa đàm, tuyên phế chỉ khái, trấn tâm an thần.

Các phương pháp điều trị:

Thuốc:

• Bài thuốc kinh điển: Thanh Nhiệt Hóa Đàm Thang, Ôn Đảm Thang, Ma Hạnh Thanh Cam Thang, Tiểu Hãm Hung Gia Chỉ Thực Thang…
• Vị thuốc thường dùng: Kim Ngân Hoa, Liên Kiều, Bạch Hạc, Trần Bì, Qua Lâu, Cam Thảo, Bán Hạ, Hoàng Cầm…

Châm cứu: Các huyệt Phế Du, Liêm Tuyền, Thái Xung, Trung Quản…

Xoa bóp bấm huyệt: Giúp lưu thông khí huyết, giảm ho, long đờm.Chế độ ăn uống: Kiêng đồ cay nóng, dầu mỡ, rượu bia, thuốc lá. Nên ăn nhiều rau xanh, trái cây, uống nhiều nước.

Sinh hoạt: Nghỉ ngơi hợp lý, tránh căng thẳng, stress, tập luyện thể dục thể thao đều đặn.

Phòng Ngừa

• Duy trì chế độ ăn uống, sinh hoạt điều độ.
• Tránh tiếp xúc với tác nhân gây bệnh: Giữ ấm cơ thể, đeo khẩu trang khi ra ngoài, vệ sinh răng miệng sạch sẽ.
• Tăng cường sức đề kháng: Tập luyện thể dục thể thao, bổ sung vitamin và khoáng chất.
• Điều trị sớm các bệnh lý mạn tính: Viêm xoang, viêm amidan, viêm phế quản…

Các Nghiên Cứu Khoa Học

Hiện nay, đã có nhiều nghiên cứu khoa học về chứng Nhiệt Đàm trong Đông y, tập trung vào các khía cạnh:

• Cơ chế bệnh sinh: Nghiên cứu về vai trò của các cytokine gây viêm, stress oxy hóa trong hình thành đàm nhiệt.
• Chẩn đoán: Ứng dụng các kỹ thuật hiện đại như xét nghiệm máu, xét nghiệm đờm để hỗ trợ chẩn đoán.
• Điều trị: Đánh giá hiệu quả của các bài thuốc Đông y trong điều trị chứng Nhiệt Đàm, cũng như nghiên cứu về cơ chế tác dụng của các vị thuốc.

Ví dụ:

• Một nghiên cứu của Đại học Trung Y Dược Bắc Kinh cho thấy bài thuốc Thanh Nhiệt Hóa Đàm Thang có hiệu quả tốt trong điều trị viêm phế quản mạn tính thể đàm nhiệt, với tỷ lệ bệnh nhân cải thiện triệu chứng ho, khạc đờm đạt 85%.
• Nghiên cứu khác của Đại học Y Dược TP.HCM chứng minh hoạt chất baicalein trong vị thuốc Hoàng Cầm có tác dụng kháng viêm, long đờm, giảm ho hiệu quả.